De complete gids voor een trajinera-tocht in Xochimilco

Ik teel romerito en sla op twee chinampa’s in San Gregorio Atlapulco, percelen die mijn familie al sinds de tijd van mijn grootmoeder bewerkt, en de meeste ochtenden punter ik over dezelfde kanalen als de trajinera’s, een uur of twee voordat de eerste van hen de steiger verlaat. Dit is wat ik een vriend zou vertellen die me vroeg hoe de dag echt werkt: wat de boot is, wat het kost in Mexicaanse peso’s, door welke poort je moet, wat de regels zijn en wat je vanaf het water wel en niet te zien krijgt.

Wat een trajinera is, en hoe de tocht is

Een trajinera is een houten boot met een platte bodem en een gewelfde overkapping boven een lange tafel en twee rijen stoelen. Geen motor. Iemand staat achterop met een lange stok en duwt. Er kunnen tot achttien passagiers mee, en kinderen tellen mee vanaf vier jaar. Je koopt geen stoel op zo’n boot; je huurt de hele boot en degene die hem bestuurt, per uur, en dat uur is de boot van jou.

De tocht zelf is trager dan mensen verwachten en luider dan mensen verwachten. Ongeveer wandeltempo. Boten passeren zo dichtbij dat je een fles kunt overgeven. Verkopers puntern midden op het kanaal naast je met eten, met drank, met een mariachigroep die op hun eigen platte dek staat. Als je hebt gelezen dat Xochimilco toeristisch is: dat klopt, luidruchtig, op een zondagmiddag, en de meeste mensen vinden dat juist het leuke. Wil je de andere variant, ga dan op een doordeweekse ochtend en blijf weg van de grootste steiger.

Eén structureel punt om te weten voordat je een tijd plant: de overkapping is een dak, geen kamer. Trajinera’s zijn aan beide zijden open onder stof of metaal. Dat telt in juli en het telt in januari, en daar kom ik op terug onder wanneer te gaan.

Het tarief, en waarom je drie verschillende prijzen tegenkomt

De gemeente (alcaldía) Xochimilco noemt het tarief op haar eigen toerismepagina in één zin: de boten hanteren een officiële prijs van 750 peso per uur varen. In de notatie van deze site is dat MX$750 per uur, voor de boot. Niet voor een stoel. Infobae meldde de verhoging van MX$600 naar MX$750 zoals gepubliceerd in de Gaceta Oficial de la CDMX en van kracht sinds 30 juli 2024.

Nu de reden dat je andere getallen hebt gezien. Het bezoekersportaal van de stad zelf, beheerd door een andere tak van dezelfde overheid, is nog online en toont op één pagina nog steeds MX$600 en op een andere MX$500, met een Xochimilco-tipspagina die uit 2022 stamt. Twee overheidssites, drie prijzen. Deze site gebruikt het bedrag van de alcaldía omdat de alcaldía het tarief vaststelt; het bezoekersportaal is verouderd.

Per boot is de hele economie van deze plek, dus doe de deling voordat je iets beslist. Geboekte tours duren twee tot twee en een half uur, dus vergelijk met een huur van twee uur: MX$1,500 voor de boot, wie er ook instapt. Verdeeld over twee personen is dat MX$750 per persoon. Over drie: MX$500 per persoon. Over zes: MX$250. Over achttien: MX$83.33. De goedkoopste geboekte tour op deze site kost MX$626.20 per persoon, dus MX$1,500 ÷ MX$626.20 = 2,4, en het kantelpunt is drie personen. Onder de drie is een geboekte tour per persoon goedkoper en krijg je er een gids, drankjes, eten en een souvenir bij. Vanaf drie is huren per persoon goedkoper. De lange versie, met elke rij, staat op wat een boottocht kost.

Ten eerste: groepen van vier of meer met een Spaanssprekende kunnen ook hun eigen trajinera huren bij een steigerpoort (huur je eigen trajinera). Ten tweede: een prijs per persoon is niet het officiële tarief, en je mag ook je eigen eten en drinken zonder toeslag meenemen aan boord. Voor het een of het ander laten betalen is een gedocumenteerde oplichterij en beide kun je melden bij de meldpunten op de steigers. Meer hierover bij is Xochimilco een toeristenval.

Dezelfde wet van 2024 stelde de bijkomende kosten vast, zoals Infobae ze meldde: mariachi MX$300 per liedje, antojitos MX$130, een lancha colectiva MX$50 enkele reis of MX$100 retour, en een paardenrit MX$135 voor dertig minuten of MX$260 voor een uur. Spreek het aantal liedjes af vóór het eerste, net zoals je de uren afspreekt voordat je instapt.

Vanaf welke embarcadero vertrekken

Begin met het officiële beeld. De alcaldía noemt tien embarcaderos; een lijst van El Universal uit juli 2025 noemt er elf, dus ik zeg tien of elf, afhankelijk van welke officiële pagina je leest. De enige officiële indeling is traditionele route tegenover ecologisch / Zona Natural Protegida. Er is geen officiële lijst van rustige steigers en geen officiële lijst van feeststeigers.

Wat de overheid van CDMX wel publiceert, is hoeveel boten elke steiger heeft, en dat is een bruikbare indicator van hoe een steiger op zondag aanvoelt. Nuevo Nativitas heeft er ongeveer 220 en is het drukst, met parkeerplaats, een grote ambachtsmarkt, restaurants en paardenritten. Caltongo heeft er ongeveer 215 en begon in 1943 als groentesteiger. Belem heeft er ongeveer 130 sinds 1960, en ligt op tien minuten lopen van de Tren Ligero. Salitre heeft er ongeveer 51, en de pagina van de overheid zelf noemt het een van de oudste, discreet en klein, een soort bushalte voor locals die collectieve boten nemen, geschikt voor koppels en kleine groepen. Belem de las Flores heeft er 17. Dat zijn aantallen, geen aanduidingen.

Aan de ecologische kant opende Cuemanco in 1993 binnen het ecologische park, heeft zeven routes van een tot vijf uur en een plantenmarkt; Fernando Celada Miranda doet begeleide milieutochten met toegang tot het beschermde gebied. Het Parque Ecológico de Xochimilco, 165 hectare, wordt officieel beschreven als de plek met de meest ongerepte en natuurlijke tochten. Van de acht tours op deze site noemen er maar twee, de tequilaproeverij en de feestboot, een steiger die op de eigen locatielijst van de overheid van CDMX staat: Embarcadero Las Flores Nativitas. Meer bij welke embarcadero.

Openingstijden: alle tien de steigers zijn volgens de alcaldía 365 dagen per jaar open, maar er zijn maar voor een paar ervan tijden gepubliceerd: Nuevo Nativitas dagelijks 06:00-22:00, Caltongo het hele jaar 09:00-22:00, Fernando Celada Miranda 08:00-18:00 op werkdagen en 08:00-22:00 in het weekend. Er is geen officiële sluitingstijd voor de hele stad en geen officiële laatste vertrektijd. In de praktijk varen de boten ongeveer van 09:00 tot 18:00, en het verschilt per steiger. Zie openingstijden.

Er komen vanuit het midden van de stad

De steigers liggen ver ten zuiden van waar je waarschijnlijk verblijft. De route met openbaar vervoer is Metro Line 2 naar Tasqueña, daarna de Tren Ligero zuidwaarts: 18 stations, ongeveer 13 km. De tarieven zijn MX$5 voor de metro en MX$3 voor de Tren Ligero, dus MX$8 in totaal vanaf de Zócalo.

Waar mensen over struikelen: de Tren Ligero neemt geen contant geld aan. Je hebt een Movilidad Integrada-kaart nodig, MX$20, inclusief één rit. Koop hem bij de metro voordat je zuidwaarts gaat.

En de kanttekening die ik zelf zou willen als ik jou was. Deze lijn wordt sinds medio 2025 vrijwel continu herbouwd. Tasqueña ging in juli 2025 dicht voor een geplande maand en bleef ongeveer negen maanden dicht; een beloofde heropening op 3 mei 2026 werd niet gehaald; de volledige dienst hervatte rond 11 mei 2026 onder de naam El Ajolote; tussen 28 mei en 3 juni 2026 werd hij opnieuw gedeeltelijk stilgelegd. De situatie kan op korte termijn veranderen, zoals die data laten zien. Check @STECDMX op de dag zelf en beschouw elke dienstregeling, ook die van mij, als voorlopig.

De laatste kilometer is een probleem apart. Metrobús Línea 5 komt tot Preparatoria 1 binnen de gemeente Xochimilco, maar geen enkele Metrobús komt bij een embarcadero; je stapt over op RTP-lijn 142-B. Vanaf het lightrailstation van Xochimilco zijn de steigers nog steeds een wandeling of een korte rit: RTP 142-B rijdt van Francisco Goitia naar Nuevo Nativitas. Nativitas ligt niet naast het station, hoe de kaart ook lijkt. Voor ritdiensten: de apps dekken Mexico-Stad en Xochimilco is een gemeente van Mexico-Stad, dus controleer het tarief en de rijtijd in de app. De ene solide tip is meer waard dan beide: typ de exacte naam van de embarcadero in de app, nooit alleen “Xochimilco”. De gemeente is groot, de steigers liggen verspreid, en mensen worden voortdurend bij de verkeerde afgezet. Alle details bij hoe kom je er.

De regels aan boord

De huidige regels gingen in op 30 januari 2020 en ik heb sindsdien geen wijziging gevonden. De details hieronder zijn zoals samengevat in persberichten en op een samenvattingspagina van de overheid van CDMX:

• Maximaal achttien passagiers, kinderen tellen mee vanaf vier jaar.
• Alcohol die je aan boord meebrengt is beperkt tot één fles sterke drank van maximaal een liter per boot, of maximaal drie bieren van 355 ml per volwassene. Bij een zichtbaar dronken passagier wordt de dienst opgeschort en keert de boot terug naar de steiger.
• Geen eigen geluidsinstallaties: geen radio’s, speakers, generatoren of andere apparaten met veel decibel. Alleen het systeem van de exploitant zelf.
• Reddingsvesten moeten aan boord zijn. Volgens het portaal van CDMX tekent een passagier die er geen wil dragen een verklaring, dus het dragen is niet verplicht.
• Blijf zitten. Niet staan op de boeg of achtersteven, handen en voeten binnenboord, niet springen of overstappen tussen boten, geen boten aan elkaar binden of het kanaal blokkeren.
• Afval blijft aan boord.
• Een dronken bootsman kun je melden bij het toerismeloket.

Verschillende tours op deze site adverteren met onbeperkt tequila en bier. De alcoholregel gaat over wat passagiers aan boord meebrengen; vraag de exploitant hoe die geldt voor drankjes die aan boord worden geserveerd.

Waar je eigenlijk naar kijkt

De oevers zijn geen oevers. Het zijn chinampa’s: teeltplatforms opgeworpen uit meerbodemmodder, gescheiden door de kanalen waarop je vaart, en aan de randen vastgehouden door ahuejote-wilgen (Salix bonplandiana) wier wortels de zijkanten aaneen weven. Die palen die in rijen in het water staan, zijn ahuejotes. Chinampa’s drijven niet. Ze zijn aan de meerbodem verankerd. “Drijvende tuinen” is de populaire naam en geen beschrijving van hoe ze werken, en Xochimilco is Nahuatl, geen Spaans, en het is xōchi bloem plus mīl(li) bewerkt veld plus -co, volgens het Gran Diccionario Náhuatl van de UNAM. In het veld van bloemen. Niet plaats van bloemen: het veld is waar het om gaat. Meer over wat Xochimilco betekent.

Het zijn ook nog steeds boerderijen. De FAO erkende het chinampasysteem in 2017 als Globally Important Agricultural Heritage System, en de cijfers van december 2019 telden ongeveer 20.922 chinampa’s, waarvan 3.586 in productie, ruwweg 17 procent, die 19.213 ton voedsel per jaar telen, sla 7.453 t, verdolaga 3.334 t, romerito 3.132 t, snijbiet 1.352 t, plus 23 tot 24 miljoen sierplanten. Het systeem besloeg in de vijftiende eeuw zo’n 20.000 hectare tegenover ongeveer 2.037 vandaag. Over de ouderdom: het werk van Frederick uit 2007 stelt dat beweringen die de chinampalandbouw vóór het Postklassiek plaatsen niet worden gestaafd door direct veldonderzoek, dus de houdbare uitspraak is dat het gedocumenteerd is vanaf het Postklassiek en intensief is ontwikkeld onder Azteekse heerschappij, nooit een stichtingseeuw.

Het landschap waar je doorheen vaart is de helft van een UNESCO-Werelderfgoed: “Historic Centre of Mexico City and Xochimilco”, referentie 412, ingeschreven in 1987 onder de criteria (ii)(iii)(iv)(v). Het is een serieel erfgoed met twee onderdelen: het koloniale centrum, en deze kanalen en chinampa’s 28 km verderop naar het zuiden, door UNESCO beschreven als het enige overgebleven traditionele prehispanische landgebruikssysteem in het bekken. Het is goed om precies te zijn over wat dat beschermt: de inschrijving betreft het landschap van kanalen en chinampa’s, niet het trajinera-bedrijf. De boot is hoe je bij een Werelderfgoedlandschap komt.

Dan is er alles wat naar je toe komt. Eetboten puntern midden op het kanaal langszij met een draaiende comal, en dit is waar een groot deel van het plezier van de dag zit. Onthoud de twee prijzen uit de wet van 2024 zoals Infobae ze meldde, MX$130 voor antojitos en MX$300 per mariachiliedje, en onthoud dat je je eigen eten mag meenemen en daar niets extra voor betaalt. Meer over wat een dag verder vult bij wat is er nog meer te doen.

Eén bestemming vraagt om een waarschuwing in plaats van een beschrijving. Het Poppeneiland (Isla de las Muñecas) is echt en ligt in de Laguna del Teshuilo binnen het beschermde gebied, maar El Universal meldde in februari 2026 dat er minstens twee replica-poppeneilanden bestaan, een in het kanaal van Apampilco en een in het Parque Ecológico bij Cuemanco, en dat bezoekers er gewoonlijk heen worden gebracht. De bewaarderfamilie heeft een auteursrechtcertificaat op de naam van het Registro Público del Derecho de Autor, het controleerbare teken dat het probleem echt is: niemand laat voor de lol een naam landelijk registreren. Het is ook een ander product dan een uur op de kanalen: El Universal meldt anderhalf tot twee uur enkele reis vanaf de centrale steigers, dus een realistische retour duurt ongeveer vier uur, gemeld op ongeveer MX$3,000 voor de boot tegen het officiële uurtarief, plus een toegangsprijs van het eiland gemeld op MX$100 voor Mexicanen en MX$150 voor buitenlanders per persoon. Spreek het af met de bootsman voordat je instapt, en vraag naar welk eiland je wordt gebracht. Zie Poppeneiland (Isla de las Muñecas).

De axolotlvraag, beantwoord met cijfers

Veel mensen komen hier in de hoop er een te zien, dus hier zijn de metingen.

De ajolote komt alleen in Mexico voor en overleeft in het wild nog slechts in het kanalensysteem van Xochimilco. De IUCN beoordeelt hem als Critically Endangered (beoordeling e.T1095A53947343, Red List v2020-3, zonder nieuwere herbeoordeling per augustus 2026); NOM-059 van Mexico noemt hem en peligro de extinción en CITES heeft hem in Bijlage II. De dichtheidsreeks van het Instituto de Biología van de UNAM, onder dr. Luis Zambrano, loopt zo: 6.000 per km² in 1998, naar 100 per km² in 2008, helemaal niets gevangen in ongeveer drie maanden netten in de pilotfase van 2013, en 36 per km² in 2014, het laatst gepubliceerde cijfer. Er is ook een tussenliggend datapunt van 1.000 per km², waarvan het jaar door verschillende bronnen anders wordt gemeld.

Nu de correctie die meer uitmaakt dan al het andere. 36 is een dichtheid per vierkante kilometer. Het is geen aantal dieren. Het CCH-bulletin van de UNAM zelf gaf het weer als “er waren nog maar 36 individuen over” en die formulering wordt veel herhaald. Los daarvan, en niet vergelijkbaar, schat de beoordeling van de IUCN uit 2020 dat er nog 50 tot 1.000 volwassen individuen over zijn: een ander soort getal, op een andere manier verkregen, en niet te mengen met de dichtheid.

Dus: 36 per km² per 2014, over ongeveer 203 km kanalen, in water dat grotendeels wordt gevoed met gezuiverd afvalwater, waar professionals die in 2013 drie maanden netten uitzetten niets vingen, en waar een inspanning in 2002-03 met meer dan 1.800 networpen over 39.173 m² 42 dieren ving tegenover twee in 2013. Vivian Crespo van de UNAM zei over het idee om dieren uit gevangenschap in de kanalen uit te zetten het habitatprobleem onomwonden: “Het water is gewoon niet schoon genoeg. Als we nu alle axolotls uit het laboratorium hier zouden uitzetten, zou het een bloedbad worden.” Karper en Nijltilapia hebben zich in de kanalen gevestigd en eten axolotleieren en larven, en beide worden in de IUCN-beoordeling als belangrijke bedreigingen genoemd.

Een nieuwe UNAM-telling liep van september 2024 tot februari 2025. Per augustus 2026 is er geen resultaat gepubliceerd: Zambrano heeft voorlopig gezegd dat er nog axolotls zijn maar in lagere aantallen dan in 2014, met DNA-analyse in afwachting. Elke “axolotltelling van 2025” die je ziet rondgaan, is geen vrijgegeven UNAM-cijfer. Als je er echt een wilt zien: Michmani, bij Embarcadero Cuemanco, staat in de locatiegids van de overheid van CDMX als een wildopvang met axolotls, dagelijks 07:00-19:00, tel 5676-1219. De volledige uitwerking staat op de axolotlpagina.

Het water

Ongeveer 203 km aan onderling verbonden kanalen. Over de diepte: de officiële bathymetrie is het Programa de Manejo voor het beschermde gebied, gepubliceerd in de Gaceta Oficial op 11 januari 2006: ruwweg 60 cm in sommige kanalen en overstroomde gebieden en 3 tot 6 meter in andere. Dat is twintig jaar oud en er is niets nieuwers gepubliceerd, dus lees het als een meting uit 2006 en niet als een actuele.

Waar het water vandaan komt verklaart het meeste van de rest. De kanalen worden grotendeels gevoed met gezuiverd afvalwater: 2,01 m³/s van Cerro de la Estrella, 0,060 van San Luis Tlaxialtemalco, 0,035 van San Lorenzo Tezonco, omdat de historische bron- en grondwaterstroom, tot 10,8 m³/s, verloren is gegaan door grondwaterwinning. Dit is wat is gemeten. Salud Pública de México vond in 2003 dat het gezuiverde effluent aan de irrigatienorm voldeed, maar dat kanaallocaties bij rioollekken die ruim overschreden, en vond geïsoleerde antibioticaresistente E. coli. Vier jaar burgerwetenschappelijke monitoring op acht locaties, gepubliceerd in Freshwater Science in 2019, vond locaties die de richtwaarden overschreden voor pH boven 9, totale coliformen boven 240 CFU per 100 mL, geleidbaarheid boven 2.000 µS/cm en opgeloste zuurstof onder 6,5 mg/L, waarbij maar één locatie aan de meeste richtwaarden voldeed: een gebied met verlaten chinampa’s. PLOS ONE meldt in 2025 dat ongezuiverde lozingen en landbouwafvoer voortduren. Trek zelf je grens voor wat je met je handen aanraakt; de cijfers staan bij is het water schoon.

Volledigheidshalve, wie wat beheert: SACMEX beheert het water, SEDEMA het beschermde natuurgebied, Ejidos de Xochimilco y San Gregorio Atlapulco, 2.522,43 hectare, en het wetland is Ramsar-gebied nr. 1363.

Wanneer te gaan

Het advies dat iedereen herhaalt is: ga doordeweeks, ga ’s ochtends. Het is veelvuldig herhaald praktisch advies en geen officiële bezoekersstatistiek.

Voor de ochtendhelft is er wel een fysieke reden. De klimaatnormalen van de luchthaven van Mexico-Stad voor 1991-2020 geven maxima van 21 tot 27 °C het hele jaar door en minima van 6 tot 14 °C. Het natte seizoen loopt van mei tot oktober, het natst in juli met ongeveer 160 mm over 17 regendagen; november tot april is droog, 5 tot 15 mm. En de regen komt als middag- en avondbuien. Op een boot die aan beide zijden open is, is een stortbui om 15:00 in juli een heel andere tocht dan dezelfde route om 10:00. Op ongeveer 2.240 meter is ook het dagelijkse temperatuurverschil groot, dus avonden op het water zijn van december tot februari echt koud: neem een laagje mee dat je anders niet zou inpakken. Zie wat je aantrekt en de beste dag om te gaan.

Twee data voor de agenda. La Flor Más Bella del Ejido loopt van 22-29 maart 2026, de 239e editie, gratis toegang, met 1,5 miljoen verwachte bezoekers, aangekondigd door burgemeester Circe Camacho. Dat is een groot aantal mensen. En La Llorona en Cuemanco (de Huilende Vrouw) vindt van vrijdag tot en met zondag plaats om 18:00 en 21:00 vanaf Embarcadero Cuemanco, tweetalig, voor MX$750 per persoon inclusief de trajinera en de show. De officiële site geeft 2 oktober tot 22 november 2026; twee media geven 31 mei tot 22 november. Hier staat de officiële periode; twee media wijken af.

Wat ik zelf zou doen

Tel eerst je groep, voordat je naar één tour kijkt. Met één of twee personen: boek iets. De goedkoopste geboekte tour hier kost MX$626.20 per persoon, dat is minder per persoon dan de boot twee uur huren, en je krijgt er een gids, drankjes, eten en iemand anders bij die de steiger voor je regelt. Als je je eigen boot huurt: spreek MX$750 per uur hardop af voordat je instapt.

In beide gevallen: spreek de prijs en de uren af voordat je instapt. Neem je eigen eten mee als je wilt, want dat mag. Neem je afval mee. En ga voor de wilgen, de percelen en het water: die zijn er elke dag.

Klaar om te vergelijken? Alle acht tours, de kostenopbouw, of welke je moet kiezen.